Միջագետքում գտնվող հնագույն շումերական և աքքադական գրավոր հուշարձանները մեզ անգնահատելի տեղեկություններ են տալիս Ք.ա. 3-2-րդ հազարամյակների Հայաստանի պատմության մասին։ Հարավային Միջագետքի հիմնադրմանը նախորդող ժամանակաշրջանում աշխարհի առաջին քաղաքակրթություններից մեկի ստեղծող շումերները բնակեցրել են հյուսիսային Միջագետքի և հարավային Հայկական լեռնաշխարհի շրջանները։
Հեռանալով այս վայրերից՝ նրանք երկար ժամանակ չէին կորցնում կապը լեռնաշխարհի հետ։ Հենց այս պատճառով էլ լեռնաշխարհի քաղաքակրթությունների մասին ամենավաղ հիշատակումները հանդիպում են շումերական գրավոր հուշարձաններում։
Շումերները ստեղծել են առաջին սեպագրերը, որոնք փոխառել են սեմական աքքադները 3-րդ հազարամյակի երկրորդ կեսին։ Հետագայում գրերը տարածվեցին Մերձավոր Արևելքի երկրներում, այդ թվում՝ Վանի թագավորությունում։
Շումերական աղբյուրներում հաճախակի հիշատակվել է Արատտա երկիրը։ Արատտան Հայկական լեռնաշխարհի առաջին հայտնի պետական կազմավորումն է։ Այս երկրի մասին տեղեկությունները թվագրվում են մ.թ.ա. 28-27-րդ դարերով։ Ի՞նչ են մեզ պատմում շումերական աղբյուրները Արատտա երկրի, նրա գտնվելու վայրի, պետական կառուցվածքի, տնտեսության, մշակույթի և այլ կողմերի մասին։
Շումերական էպոսում Արատտան հիշատակվում է որպես բարձրլեռնային երկիր։ Արատտայից Շումեր տանող ճանապարհն անցնում էր Ուրուկի գետով։ Ուրուկի քաղաքով հոսող միակ գետը Եփրատն էր, իսկ այս գետի ավազանում միակ լեռնային տեղանքը Հայկական լեռնաշխարհն էր։ Այսպիսով, Արատտան, անկասկած, գտնվում էր Հայկական լեռնաշխարհում։
Այդ մասին են վկայում նաև Շումերից Արատտա տանող ճանապարհի երկայնքով գտնվող բնակավայրերի անվանումները։ Օրինակ՝ Զամուա երկիրը, որը գտնվում էր Ուրմիա լճից հարավ (ասորական աղբյուրներում Ուրմիա լիճը կոչվում է «Զամուա երկրի ծով»)։ Շարունակելով Շումերից Զամուա գիծը՝ մենք անխուսափելիորեն կգանք Հայկական բարձրավանդակ։
Հայտնի է, որ իմաստության աստծո և տիեզերական ջրերի Էայի պաշտամունքը, որի որդի Հայկը Արատտայի հովանավոր աստվածն էր, կապված էր Հայկական լեռնաշխարհի հետ։ Արատտան աստվածապետական կարգերի երկիր էր։ Աստվածապետական կարգ նշանակում է կառավարություն, որտեղ և՛ հոգևոր, և՛ աշխարհիկ իշխանությունները ենթարկվում էին կղերական դասին, որն էլ իր հերթին իշխում էր Աստծո անունով։ Արատտայի արքան միաժամանակ երկրի գերագույն քահանան էր։
Պետության հողային հարցերը լուծելու համար թագավոր-քահանան հավաքում էր ավագանի։ Նշվում է նաև երկրի տնտեսության ղեկավարը, որին անվանում էին «առաջնորդ»։ Արատտայում կային նաև տնտեսական ոլորտի պաշտոնյաներ՝ հարկահավաքներ և կառավարիչներ, ինչը վկայում է երկրում որոշակի զարգացած պետական համակարգի մասին։
Բացի այդ, կան տվյալներ Արատտայի և Շումերի տնտեսական հարաբերությունների մասին։ Արատցիները ներմուծում էին հացահատիկ և գյուղատնտեսական այլ ապրանքներ, արտահանում էին մետաղ և թանկարժեք քարեր։ Բացի այդ, շինանյութ են արտահանել հարավ։ Շումերում էշերն օգտագործվում էին որպես փոխադրամիջոց, մինչդեռ Արատտայում ձիերն ավելի տարածված էին: Ձիերի շահագործումը գյուղատնտեսության և ռազմական արվեստում հանգեցրել է աննախադեպ վաղ առաջընթացի Արատտայում:
Շումերական աղբյուրները տեղեկություններ են պահպանել Արատտայի բանակի և նրա քարե պատերով մայրաքաղաքի մասին։ Աղբյուրներից մեկի համաձայն՝ շումերական բանակը պաշարել է համանուն մայրաքաղաք Արատտան, բայց նույնիսկ մեկ տարին բավարար չի եղել այն գրավելու համար։
«Քաղաքից նետերը թռչում էին, ինչպես անձրեւը ամպերից, խաչադեղերի քարերը անձրեւի կաթիլների պես թափվում էին Արատտայի պատերից ամբողջ տարի: Օրերն անցան, ամիսներն ավարտվեցին, և մեկ տարի անցավ ամբողջ շրջանակով»: Արատտայի վերաբերյալ մեկ այլ կարևոր փաստ այն է, որ արատցիներն ունեին իրենց այբուբենը, ինչը վկայում են նաև մ.թ.ա. III հազարամյակի հայտնաբերված հիերոգլիֆային հուշարձանները։ Ի դեպ, դրանք դեռ վերծանված չեն։
serli 